Przeznaczenie to dola, los, fatum, predestynacja – to, co przepowiedziane, nieodwołalna konieczność. Tym słowem określa się koncepcję, według której losy człowieka są z góry ustalone. Dlatego ludzie od wieków próbują poznać przyszłość – przez wróżby, astrologię, jasnowidzenie czy proroctwa – a potem ją zmienić.
Człowiek zawsze szukał znaków, które mógłby powiązać ze swoją przyszłością. Tworzył coraz bardziej złożone systemy, rozciągając je na przyszłość i przeszłość, a wraz z nimi wierzenia i mity, które dawały mu impuls do codziennych starań o lepszy los. Najwięcej trudności sprawiały mu jednak własne, codzienne zmagania ze światem, który wydawał się nie do pokonania – zwłaszcza w sferze uczuć, przeżyć psychicznych i doświadczeń, które zgotował mu los.
Czy nasz los jest zapisany?
W życiu każdego z nas przychodzą chwile, gdy zastanawiamy się, czy dotychczasowe życie albo jakieś nagłe wydarzenie było dziełem Istoty Wyższej, czy ślepego przypadku. Pojawia się wtedy wiele pytań. Czy przeznaczenie w ogóle istnieje? Jak je poznać? Czy człowiek ma całkowicie wolną wolę? Jaka jest nasza osobista odpowiedzialność za własne życie? Po co istniejemy i dlaczego nasze życie potoczyło się w tym, a nie innym kierunku?
Odpowiedzi bywają różne. Jedni twierdzą, że wyłącznie my sami mamy wpływ na swoje życie. Inni uważają, że rodząc się, mamy już mniej więcej wyznaczone przeznaczenie, do którego dochodzimy podświadomie przez całe życie. Autorka tego tekstu, która przez wiele lat wróżyła z kart klasycznych i z tarota, skłania się ku drodze pośredniej: przeznaczenie istnieje i można do niego dojść różnymi drogami, ale nie wszystko jest „zapisane w górze”. Mamy wolną wolę – postępujemy tak, jak chcemy, i ponosimy konsekwencje swoich czynów. Każdy wybór i każda decyzja mogą wiele zmienić w naszym życiu.
Wróżba jako drogowskaz, nie wyrok
Wiele osób idzie do wróżki w przekonaniu, że usłyszy, co ją nieodwołalnie czeka. Tymczasem doświadczeni wróżbici podkreślają, że mogą jedynie pokazać różne możliwe drogi – i tę, która w danej chwili wydaje się najbardziej prawdopodobna. Mylimy pojęcia, sądząc, że nasze życie jest z góry ustawione: to my, jako istoty myślące, dokonujemy świadomych i nieświadomych wyborów. Przepowiednia może przybliżyć „energię” przyszłości, ale to ty ostatecznie decydujesz o swojej drodze.
Z tego punktu widzenia wróżba jest wskazówką, która pozwala w porę dostrzec możliwy problem i zmienić kierunek, zanim nastąpią niepożądane wydarzenia. Wizyta u wróżki powinna wzbogacać i otwierać oczy na rzeczywistość, a przepowiadanie przyszłości może być przygodą i okazją do odkrycia ukrytych części własnego „ja”. Żadna wróżba nie jest wyrocznią – to tylko jedna z możliwych dróg. Traktowanie przepowiedni jak nieodwołalnego wyroku jest błędem i właśnie z tego powodu wróżbiarstwo bywa traktowane niepoważnie.
Fatum, Mojry i Fortuna
Starożytni mieli na określenie losu kilka pojęć. Łacińskie fatum (dosłownie „to, co zostało wypowiedziane”) oznaczało nieuchronny, nieodwracalny los – wyrok, na który nikt, nawet bogowie, nie ma wpływu. Grecy wyrażali tę ideę przez postacie Mojr, prządek ludzkiego losu, oraz Ananke, personifikację konieczności. Los ciążący nad bohaterem tragedii ograniczał jego wolną wolę i kierował skutki jego działań w jednym, zgubnym kierunku, prowadząc do ostatecznej klęski. W potocznym rozumieniu przeznaczenie może mieć jednak także wydźwięk pozytywny – jego uosobieniem była wtedy grecka Tyche, a u Rzymian Fortuna.
Przeznaczenie a karma
W religiach wywodzących się z Indii pytanie o los człowieka łączy się z pojęciem karmy, czyli prawa przyczyny i skutku, które wiąże czyny z ich owocami w tym i w kolejnych wcieleniach. Hinduizm i buddyzm rozumieją je jednak odmiennie.
Hinduizm
Pisma hinduistyczne wyróżniają trzy rodzaje karmy:
- Sańćita karma (karma nagromadzona) – suma skutków wszystkich dotychczasowych czynów, z poprzednich i obecnego życia.
- Prarabdha karma (karma przynosząca owoc) – ta część nagromadzonej karmy, która dojrzała i „owocuje” w obecnym życiu; z ogromnego zasobu sańćita karmy jednemu życiu przypada tylko niewielka garść.
- Krijamana karma (karma bieżąca) – czyny wykonywane teraz; gdy działanie zostaje dokonane, jego skutek dołącza do sańćita karmy.
Dopóki trwa nagromadzenie sańćita karmy, jej część zamienia się w prarabdha karmę, która zostaje „skonsumowana”, a reszta pozostaje i prowadzi do kolejnych narodzin i śmierci. Odradzająca się dusza (atman) nie może osiągnąć wyzwolenia (mokszy), dopóki nagromadzona karma nie zostanie całkowicie wyczerpana.
Według niektórych nurtów hinduizmu karma jest ściśle związana z Bogiem, według innych – bardziej od niego niezależna. Wyznawcy wedanty uważają, że Iśwara, najwyższy Bóg, odgrywa rolę w „rozdzielaniu” owoców karmy – w śiwaizmie jest nim Śiwa, w wisznuizmie Wisznu. Inne szkoły traktują karmę przede wszystkim jako prawo przyczyny i skutku, choć zależne od woli najwyższego Boga. Teistyczne ujęcie dobrze streszcza myśl, że Bóg nikogo nie unieszczęśliwia ani nie uszczęśliwia bez przyczyny – jest sprawiedliwy i daje każdemu to, na co zasłużył.
Buddyzm
Karma jest podstawowym pojęciem we wszystkich szkołach buddyzmu, ale oznacza tu wyłącznie „zamierzone działanie”, a nie jego rezultat (określany jako owoc), efekt czy przeznaczenie. Prawo przyczyny i skutku nazywa się w języku pali kamma-vipaka (działanie i jego owoc) i jest prawem uniwersalnym oraz bezosobowym.
O moralnej wartości czynu decyduje towarzyszący mu zamiar. Wola zakorzeniona w szkodliwych korzeniach – pożądaniu (chciwości), gniewie i niewiedzy – przynosi szkodliwe owoce. Wola związana z korzeniami korzystnymi – brakiem pożądania (wyrzeczeniem), brakiem gniewu (życzliwością) i mądrością – przynosi owoce korzystne.
Buddyzm wymienia dziesięć szkodliwych sposobów działania (pali kamma-patha): trzy złe działania ciała – zabijanie, kradzież i niewłaściwe współżycie; cztery złe działania mowy – kłamstwo, obmowę, szorstką mowę i bezmyślną paplaninę; oraz trzy złe działania umysłu – pożądliwość, wrogość i fałszywe poglądy.
Buddyjska nauka o karmie wyklucza istnienie pierwszej przyczyny – ciąg przyczyn i skutków trwał od zawsze. Według nauki o współzależnym powstawaniu źródłem cyklu istnień (samsary) jest niewiedza, czyli nieznajomość prawdy, na przykład Czterech Szlachetnych Prawd, Szlachetnej Ośmiorakiej Ścieżki czy Trzech Cech Istnienia. Pragnienie i niewiedza są głównymi przyczynami karmy i prowadzą zarówno do nieszczęśliwych, jak i do szczęśliwych odrodzeń.
Przeznaczenie a sens życia
Pytanie o przeznaczenie łączy się z pytaniem o sens życia, czyli o cel, do którego człowiek zmierza, i o drogę, którą może do niego dojść zgodnie ze swoimi przekonaniami. Często zaczynamy o nim myśleć dopiero w obliczu straty, choroby lub śmierci. Sens życia odczuwamy raczej, niż rozważamy intelektualnie – jest czymś wewnętrznym i ukrytym, a jego brak dostrzegamy najczęściej wtedy, gdy go tracimy.
Kryzys egzystencjalny nie jest więc intelektualnym odkryciem, lecz poczuciem, że czegoś w życiu brakuje. Teolog i filozof Paul Tillich opisał lęk egzystencjalny – lęk związany z samym istnieniem człowieka – i wyróżnił jego trzy rodzaje, z których każdy ma poziom względny i absolutny:
- Lęk przed losem i śmiercią – na poziomie względnym dotyczy losu, któremu można się w pewnym stopniu przeciwstawić; na poziomie absolutnym jest lękiem przed śmiercią, wobec której człowiek jest bezsilny, co rodzi poczucie pustki.
- Lęk przed pustką i bezsensem – na poziomie względnym można próbować o nim zapomnieć i cieszyć się życiem; na poziomie absolutnym jest lękiem przed całkowitą utratą sensu.
- Lęk przed winą i potępieniem – na poziomie względnym jest poczuciem winy, na poziomie absolutnym lękiem przed ostatecznym potępieniem.
Badaniami nad sensem życia zajmował się także austriacki psychiatra Viktor Frankl, twórca logoterapii, który opisał nerwicę noogenną, wynikającą z braku poczucia sensu. Uważał on, że posiadanie sensu życia jest warunkiem rozwoju i samorealizacji. W przeciwieństwie do Freuda, który podkreślał dążenie do przyjemności, i Adlera, który akcentował dążenie do władzy, Frankl za najważniejszą siłę napędową człowieka uznał wolę sensu. Jego prace pomogły lepiej zrozumieć źródła wielu kryzysów psychicznych.
Frankl zauważył też, że nawet osiągnięcie upragnionego celu nie zawsze daje spełnienie. Ktoś pracuje bardzo ciężko, ma jasno określony cel i go realizuje – a mimo to jego zapał gaśnie i pojawia się poczucie pustki i zagubienia, które Frankl nazwał próżnią egzystencjalną. Większość ludzi sama wyznacza sobie kierunek i cel życia, opierając się na swoich wierzeniach, przekonaniach i wiedzy – i być może właśnie w tym wyborze kryje się odpowiedź na pytanie o przeznaczenie.
Myśli o przeznaczeniu
- Paulo Coelho pisał: „Bóg odsłania przyszłość niesłychanie rzadko i tylko wtedy, gdy została zapisana po to, by odmienić jej bieg”.
- Albert Einstein zauważał, że nasze położenie na Ziemi jest osobliwe: każdy przychodzi na krótko, nie wiedząc po co, choć czasem wydaje mu się, że odgaduje cel.
- Carlos Ruiz Zafón przekonywał, że przeznaczenie czeka zwykle tuż za rogiem, ale nigdy nie puka do naszych drzwi – trzeba samemu wyruszyć mu naprzeciw.
