İlk kökenler
Hatha yogada özellikle güçlü biçimde var olan, belirli beden duruşları (asanalar) gibi pek çok yoga unsurunun çok eski bir kökeni var gibi görünüyor. Arilerden önceki Mohenjo-daro uygarlığına ait bazı kabartmalar, temel asanalardan biri olan lotus pozisyonunda (padmasana) meditasyon yapan Şiva’nın tasvirleri olarak yorumlanmıştır. Daha Rigveda [X 136], rüzgârın üzerinde süzülen, özel doğaüstü güçlere sahip çilecilerden – munilerden – söz eder. Hatha yoganın mistik insan anatomisi en eski Upanişadlarda vardır – örneğin Chandogya Upanişad [VIII 6.6] hatha yoga için önemli olan fiziksel olmayan enerji kanallarından (nadi), bunların arasında omurga boyunca başın tepesine uzanan en önemlisi olan sushumnadan söz eder. Nefes denetimi (pranayama) kavramını Brihadaranyaka [I 5.23] ele alır. Çok daha genç olan Shvetashvatara Upanişad [II 8 vd.] da nefes denetimi ve içsel ateşin uyandırılması gibi hatha yogaya özgü bazı yoga unsurlarını oldukça ayrıntılı biçimde tartışır. Shvetashvatara Upanişad’a göre bu, ölümün, hastalığın ve yaşlılığın üstesinden gelmeye götürecektir.
Hatha yogaya özgü pek çok unsur Hint edebiyatında, özellikle Bhavabhuti’nin MS 8. yüzyıla tarihlenen dramı Malatimadhava’da ve Banabhatta’nın 7. yüzyıla tarihlenen Harshacharita’sında görülür.
Gelişimi
Hatha yoganın asıl gelişimi Hindu Kanphata ve Nath tarikatları ya da Nath Sampradaya zemininde gerçekleşti. Bu heterodoks tarikat, çilecilik uygulamalarıyla elde edilen büyüsel güçlere (siddhi) özellikle büyük önem veriyordu. Klasik hatha yoga metinlerinin çoğu bu tarikatla bağlantılıdır. Hatha yoganın sözcük dağarcığını ve tipik kavramlarını güneyde, 10. yüzyıldan 15. yüzyıla kadar bunları içeren şiirler yazan, Tamil siddha denen Tamil yogileri geliştirdi. Hatha yogaya özgü terminolojinin ve kavramların etkisi Budist tantrada, bir ölçüde de Caynistler arasında görülür. Ne var ki Tamil şiirlerinin çoğu zaman bilinçli olarak kapalı üslubu nedeniyle hatha yoganın başlangıcına dair bilgiler çok eksiktir.
Hatha yoganın temel metni, Svatmarama’nın 15. yüzyıldan kalma Hathapradipika’sıdır. Hatha yoga tekniklerini anlatan diğer önemli metinler Gheranda Samhita, Shiva Samhita, Goraksha Shataka ve Siddhasiddhanta Paddhati’dir. Hathapradipika günümüze ulaşan en eski hatha yoga metinlerinden biridir; Svami Gorakhnath’ın öğrencisi Svami Svatmarama’nın kişisel deneyiminin sonucu olarak ortaya çıkmıştır. Asanalar, şatkarmalar, pranayamalar, çakralar, kundalini, bandhalar, mudralar, kriya, şakti, nadiler vb. gibi hatha yoga için en önemli bütün kavramların pratik önerilerle birlikte özlü bir Sanskritçe betimlemesini sunar. Gheranda Samhita 17. yüzyıldan kalmadır ve büyük ölçüde ansiklopedik bir niteliğe sahiptir. Samadhiye geniş yer ayırır, ancak onu Patanjali’den farklı biçimde ele alır. Diğer klasik metinlerden farklı olarak yoga uygulaması için en önemli şeyin kriya ve bedenin içsel arınması olduğunu kabul eder.
Hatha yoga günümüz Hindistan’ında da yaşamaktadır. Bu geleneği diğerlerinin yanı sıra Svami Kuvalayananda (1883-1966), Sri Tirumalai Krishnamacharya (1888-1989) ve öğrencileri – Sri K. Pattabhi Jois, B.K.S. Iyengar, Indra Devi ve T.K.V. Desikachar – ile Svami Şivananda ve öğrencileri Svami Satyananda Saraswati ve Svami Satchidananda temsil eder. Birçoğu hatha yoganın Batı’daki bugünkü popülerliğine katkıda bulundu.
Mistik teknik
Hatha yogaya özellikle özgü olan, kendi anatomisine sahip “ince bedenler” kavramıdır. Farklı hatha yoga metinleri bu anatomiyi biraz farklı anlatır, ama aralarında çakraların – insan bedeninin farklı yerlerine karşılık gelen lotus biçimli merkezlerin – ve çakraları birbirine bağlayan “damarlar” olan nadilerin var olduğu konusunda görüş birliği vardır. Her çakranın kendine özgü pek çok karşılığı, özellikle tanrıları ya da tanrı çiftleri, yakarışları (mantra) ve imgeleri (yantra) vardır.
Anüs ile cinsel organlar arasındaki bölgede bulunan ilk çakra muladharada, Şiva’nın enerjisini (şakti) temsil eden Kundalini yılanı uyur. Yoginin görevi, ana nadi sushumna ve diğer bütün çakralar aracılığıyla başın tepesinde bulunan en yüksek çakraya, bin yapraklı sahasraraya ulaşacak olan yılanı uyandırmaktır. Böylece Şiva’nın şaktisi Kundalini, Şiva’nın kendisiyle birleşir; bu da büyüsel güçlere, ölümsüzlüğe ve sağlığa ulaşılmasını sağlar. Aynı zamanda, ilahi varlıkla mistik bir birleşme olduğundan kurtuluş olanağını da oluşturur.
Hatha yoga ayrıca pek çok farklı ayrıntılı mistik ve çileci teknik içerir. Bunların daha önemlileri arasında nefes, meni ve zihin etkinliği üzerinde eşzamanlı, zorlayıcı bir denetime dayanan meditasyon tekniği yer alır. Dili damakla birleştirerek tükürük salgısını ve nefesi aynı anda durdurmaya dayanan khechari tekniği de önemlidir – bunun ince beden düzleminde ölümsüzlük nektarının akışını tersine çevirmeye ve böylece yaşamı uzatmaya götürdüğü düşünülür. Dolayısıyla hatha yoga, beden ve duyular üzerinde sıkı bir denetime dayanan bir meditasyon tekniğidir; bu denetim ise ruhsal ve büyüsel amaçlara ulaşmanın aracıdır – bu yüzden hatha yoga özgün biçimiyle sıradan bir fiziksel egzersiz sistemi olarak görülmemelidir.
